Kadim eğitim sistemimizin geçirdiği evreler ve sorunları

DEĞİŞEN DÜNYA DENGELERİ AÇISINDAN ALİMLERİN VE DAVETÇİLERİN ROLÜ VE GEREKLİLİĞİ

Yazımıza konu olan 3 ana başlık bulunmaktadır. Amaç ve hedefler kısmında ele alınacaktır.

1-Tarihi olarak eğitim sistemimiz ve yaşanan değişimler

1789 Sanayi devrimi beraberinde bir çok sorunu ve insanlığın bilgi üretim sistemlerini ve değerlerini tepeden aşağı etkiledi. Etkilemekle kalmadı kadim değerleri erezyona uğrattı ve insanlık hafızasında derin yırtılmalara yol açtı. Bilginin ele alınışı ve işletilmesi ve de üretilmesi beraberinde yeni esasların oluşmasını temin etti.  İnsanın Tanrıya, evrene, tabiata ve insana bakışı değişmeye başladı. Önceleri insan, tabiat ve evren, dinlerin içinden bir okumaya tabii tutularak ele alınıyorken ve Tanrı merkezli hayat tasavvuru insanlıkta hakim iken yerini, madde merkezli ve test edilebilen ve de mutlak anlamda Labaratuvar ortamından geçen kabullere dönüştü. Batılı zihin bundan böyleTanrının söyledikleri (Kutsal Metinler) dahi bilimin yeni konulan kurallarının süzgecine tabi tutarak ele almaya başladı. Bu durum Hz İbrahim’den bu yana Kutsal metinlerin öğretileri tarafından şekillenen dünyamızda bilimin gidişata el koyması ve yeni kurulacak dünyada esasların din (Tanrı) tarafından değil bizzat insanın kendi geliştirdiği esaslar üzere kurulacağının habercisi gibiydi.

Din merkez olma konumunu yitiriyor yerini bilime devrediyordu. Batı dünyası maddi alanda gelişmeyi ve kalkınmayı birinci önceliği olarak belirlemiş ve bu hedefine de kısa zamanda ulaşmıştır. Hedefe yaklaştıkça batı toplumu kadim değerlerinden(hristyanlık) tan kopuyor kendisine referans olarak Yunan felsefesini ikame etmeye çalışıyordu. Bilimsel alanda atılan her adım ve yenilik beraberinde yeni fikirleri ve düşünceleri yeşertiyor toplumun insana, tabiata, tarihe, devlete, şehire ve dine vede dini eğitimlere ilişkin tasavvurları temelden değişmeye başlıyordu.

Maddi üretim, maddi kalkınma hayatın biricik gayesi haline gelirken bilim, yada bilim adamı ise üretime katkı sunan ve bu amaca hizmet ettiği oranda takdiri hak eden kimselere indirgenerek kutsalla bilimin ve bilim adamlarının iilşkileri adeta sıfırlanıyordu.. Batıda yaşanan bu temel değişikliğin dışında kalan milletler baş döndürücü bu gelişme karşısında şaşkınlıklarını gizleyemiyor birazda kadim düşünceler ve inançlar üzerinde varlıklarını devam ettirdikleri için gelişen bu süreci anlamakta da zorluk çekiyorlardı.

Batının teknoloji üreten  maddi bilimi ile elde ettiği kalkınmışlık ve gelişmişlik makası diğer milletlerle arasını açtıkça geri kalan milletler bu gelişmelere kayıtsız kalamıyor onlarda kendi varlıklarının devamı için batının ürettiği değerleri transfer etme mecburyetinde kalıyorlardı.

Batının kadim hasmı Osmanlı devleti ise bu gelişmelerden en çok etkilenen devlet olarak yeni bir takım tedbirlere kendini mecbur hissediyor, idari sistemde- eğitim ve düşünce sisteminde değişiklikler içeren bir takım kararlar almak zorunda kalıyordu.

Osmanlı  kadim eğitim sistemini oluşturan 2li saç ayağının bir yanında Medreseler diğer ayağında tekkeler vardı.

Tekkeler yapısı itibarı ile dinin daha çok ahlaki yanı ile bağ kurarak eğitim sistemini de bu usuller çerçevesinde belirliyor ve belli bir satndardı olmadan bölgeye, insanların anlayışına, eğitim seviyeleri vb hususlara göre değişiklikler gösteriyordu. Daha çok dinin felsefesi üzerine bina edilmiş öğretilerle besleniliyor, Gazali, Mevlana, attar gibi şahsiyetlerin yazdıkları adeta tekke eğitiminin temellerini teşkil ediyordu. İşin irfani yanı ile ilgilenmek birinci öncelikleri idi.

Tekkeler bu yapısını Osmanlının değişen eğitim sistemleri boyunca muhafaza etmiş ve hemen hiçbir değişiklik yaşamadan tekkelerin kapatıldığı cumhuriyet dönemine kadar varlığını sürdürmüşlerdir. Tekkeler, insan eğitiminin ahlaki yanını kendilerine hedef olarak belirlediklerinden dolayı insanın içinde yaşadığı çevre ve şartları değişmedikçe insana ait ahlaki sorunlarda aynı olduğu için öğretilerde fazla bir değişikliğe ihtiyaç hissetmemişlerdi. Batıda gelişen maddi kalkınmanın getirdiği şehirleşme ve beraberinde maddi eksenli insan düşüncesindeki değişim müslümanların ahlaki yapılarını sarsmaya başlamıştır. Günümüz dünyası geçmişten devraldığı insana ait ahlaki sorunlarla başetmeye çalışırken maddi eksenli kalkınma ve onun beraberinde zorunlu olarak getirdiği çarpık şehirleşme, kutsalda arınma yolunda ilerlerken Tekkelerin bu değişimi ne kadar fark ettikleri tartışmalıdır. Değişimin kodları ve insan üzerindeki tahribatları bilinmediği için geçmiş öğretilerin bu yeni sorunlarla malul insanların ahlaki gelişimlerine ne kadar katkı sunabildikleri ise ortadadır. Mevlana'nın dediği gibi; Düne ait ne varsa dünde kaldı cancağızım, Bugün yeni şeyler söylemek lazım.
Bugün Tekkelerin insanlığın içine düştüğü ahlaki buhranlara ve krizlere ilişkin dünden farklı yeni ne söylediği yada söyleyebildiği ise tümden tartışmalıdır.
Medreseler ise, Yavuz sultan selim han dönemine kadar geleneksel yapısını devam ettirdiler. Selçuklu medrese geleneği neredeyse Osmanlılar tarafından birebir kabul görmüştü. Medreselerde hem akli hem de nakli ilimler okutuluyordu.
Medreseler Osmanlı devletinin ve İslam aleminin hem din, hemde bilim üreten merkezleri idi. Din ile bilim kol kola yan yana bir çatı altında barışık bir halde okutulmanın hazzını yaşıyor, toplumun ve devletin temel gereksinimleri ise bu kurumlar tarafından kusursuz bir şekilde karşılanıyordu. Tıp ilminden astronomiye, matematikten simyaya kadar bütün fen ilimleri okutulurken düşünceye sonuna kadar alan açılıyor Felsefe ve mantık en zengin hali ile okutuluyordu. Akıl, düşünce, din ve bilim iç içe yan yana idi.
Yavuz Sultan selim’in Mısır dönüşü yanında getirttiği ve desteklediği Eşari alimlerin yaklaşık on sene gibi kısa bir süre içerisinde medreselerde felsefenin okutuluşuna ilişkin itirazları kabul görecek ve medreseler de akli ilimlerin alanı daraltılacak böylece Osmanlı eğitim hayatında ikinci bir evreye girilecektir. Bu evre önceliğini Nakli ilimlere veriken akli ilimlerle arasına mesafe koyacaktır.

Osmanlının bilim ve düşünce üreten merkezleri konumundaki medreseler sadece dini ilimlerle meşgul olacak akli ilimlerden büsbütün uzaklaşarak bilim üretim merkezleri olma hüvüyetlerini yitireceklerdir. Aliya İzzetbegoviç’in deyimi ile Kült üreten merkezlere dönüşen medreselerimiz ile Bilim üreten batılı eğitim kurumları karşılaşınca, Doğrusal bilim üreten dairesel kült üreteni bertaraf ederek(yenerek) tarih sahnesinden itecektir.

Osmanlı zorunlu olarak devletin batı karşısındaki gerileyişine çareyi batılı anlamda eğitim veren kurumlarını yeniden kurmakta bulacak ve askeri okullar ile sınai mektepler açarak eğitimde yeni bir yola girerek Osmanlı eğitim sistemininde 3. Dönemin kapılarını aralayacaktır.

Osmanlı eğitim sisteminde mektepler hem devletin hemde toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak üzerine tesis edilmiş ve tamamen batıdan kopya edilerek kurulmuştur. Mekteplerin açılması ile beraber mekteplerde okutulacak kitapların batıdan birebir kopya edilmesi ile birlikte batı düşünce sistemi bu mekteplerde okuyan gençleri derinden etkileyecek ve yeni bir sınıfın(aydının) ortaya çıkmasına neden olacaktır. Devletin en önemli kademlerinde görev alacak bu gençler hem içinde yaşadıkları topluma hemde dinlerine karşı yabancılaşacaklar dır. Din eğitiminde yoksun yada yetersiz bu kurumlardan zamanla aziz İslamı sorgulayan ve Osmanlı devletinin geri kalmasının sebebini İslama bağlayan nesillerin ortaya çıkması ise uzun sürmeyecektir. Bugün bütün dünya müslüman halklarının içinde bulunduğu en temel sorunların başında gelen, din-bilim, din-toplum, din-alim arasındaki çarpık ilişkilerin altında ise bu kurumları o günlerde birazda zorunlu olarak kopya edilmesinden kaynaklanmaktadır.

Medreseler artık tamamen dini ilimlerle meşgul bir kuruma indirgeniyor, mekteplerde dünyevi ilimlerle meşgul oluyorlardı. Tekkeler ise bu gelişmelerin dışında kendi dünyalarında yaşamaya devam ederken hemen hiçbir değişikliğe gitme ihtiyacı dahi hissetmeden varlıklarını sürdüreceklerdir.

Batının doğrusal gelişimi ve bilim üreten eğitim sistemi karşısında İslam alemi Nizamül-mülk dönemin de kurumsal yapısına kavuşan medrese eğitim sistemini geliştirememiş ve yaklaşık 500 sene İslam alemine hizmet eden bu kurumlar gelişen dünyaya bırakın yön vermeyi ayak dahi uyduramamışlar ve sadece nakli ilimlerin tahsil edildiği bir yapıya evrilerek varlıklarını sürdürme yoluna girmişlerdir.

Osmanlı devleti’nin birinci dünya savaşı sonrası siyasi olarak parçalanması beraberinde bir çok sorunu Müslümanların kucağına bırakırken en önemli mes’ele olarakta eğitim sorunlarını bıraktı. İslam aleminin hemen her parçası batılı ülkeler tarafından sömürge haline getiriliyor bütün ekonomik varlıkları talan edilirken Müslümanların zihinleri de köleleştiriliyordu.

Osmanlı sonrası kurulan Türkiye Cumhuriyeti ise dine ve dindarlara olan mesafeli duruşu ile dini eğitimi bir mes’ele olarak ele alma ihtiyacı hissetmedi bile. Hatta mevcut yapıları köhne olarak görüp varlığına kasdederken ve kapatırken yerine hiçbir kurum ihdas etmeyi dahi düşünmedi taki 1950 yılına kadar. 1950 yılında bir ihtiyaç olarak açılan İHL ler ise bir taraftan dini eğitim verirken diğer taraftan mekteplerde okutulan diğer ilim dallarınıda müfredatına koymayı başardı. Bu terkip belki dönemin siyasetçileri açısından sosyal bir ihtiyacı giderme için zorunlu ele alınmış bir mesele gibi durmaktaydı lakin aslında ortaya çıkan terkip Nizamil-mülk sonrası atılmış en önemli adımlardan biri idi. Uzun zaman ilk defa nakli ilimlerle akli ilimler yan yana okutularak bilim üretbilecek bir terkip ortaya çıkıyordu. Daha kat edilmesi gereken çok mesafe alınması gereken bir çok önlem vardı ama umut veren ve geliştirmeye açık bir zeminde üretilebilmişti. Doğru, bir çok sorun vardı lakin uzun bir aradan sonra üzerinde konuşacağımız ve bir ucundan tutabileceğimiz ve geliştirebileceğimiz bir zeminin üzerine  de basabiliyorduk. Bu azımsanacak bir gelişmede değildi.

Bugün dünya üzerinde yaşayan İKTÖ üye 57 ülkenin içinde bulunduğu eğitim sistemleri bilim üretmekten yoksundur ve özgün de değillerdir. 

Bugün İslam toplumunun en temel sorunlarının başında, din, eğitim, siyaset, ekonomi, askeri, kültür, sanat ve Müslüman toplumu ilgilendiren hemen her sahada bir boşluğun ve yetersizliğin olduğunu  ve bütün sorunlarımıza deva olabilecek bir eğitim modeline duyduğumuz ihtiyaçtır. Şayet sorunlar bilinirse sorunlara çare aranır ve üretilebilir.